آثار ديد و بازديد و صله ارحام

صله رحم

يكي از سنتهاي شايسته كه در اسلام بسيار مورد سفارش است و در ايام نوروز رونقي خاص دارد، صله ارحام و ديد و بازديد اقوام و آشنايان است. عزت و قدرت و پيروزي يك ملت در سايه وحدت و همدلي است. پيوند با خويشان و انس و الفت با آنها منشأ بيشتر همبستگي هاست. ايام نوروز، با تعطيل شدن اكثر مشاغل و اداره ها، فرصت خوبي براي ديد و بازديدهاي فاميلي و گرم كردن اين كانون وحدت فراهم مي آيد. مقاله زير نيم نگاهي به اهميت انجام اين وظيفه دارد. با هم آن را كه از سايت تبيان انتخاب شده از نظر مي گذرانيم.

صله ارحام در قرآن

خداوند ما را به صله ارحام، بسيار سفارش كرده است. در قرآن كريم مي خوانيم: «... واتقوا الله الذي تساءلون به والارحام ان الله كان عليكم رقيبا.» (نساء1)؛ از خدايي كه به نام او از يكديگر مي پرسيد (همگي به عظمت او اعتراف مي كنيد و هرگاه مي خواهيد از يكديگر چيزي بپرسيد و بگيريد، نام مقدس او را مطرح مي كنيد و مي گوييد تو را به خدا...) و در مورد خويشاوندان از خدا پروا كنيد- كه مبادا قطع رابطه كنيد- همانا خداوند رقيب (و مراقب) شماست.

«والذين يصلون ما امرالله به ان يوصل و يخشون ربهم و يخافون الحساب... اولئك لهم عقبي الدار.» (رعد/21 و 22)؛- عاقلان كساني هستند- كه آنچه خداوند متعال امر به پيوند آن كرده (مانند صله رحم و دوستي پدر و مادر و محبت اهل ايمان) اطاعت مي كنند و از خدا مي ترسند و به سختي هنگام حساب مي انديشند... اينها در عاقبت جايگاهي نيكو دارند.

«فهل عسيتم ان توليتم ان تفسدوا في الارض و تقطعوا ارحامكم. اولئك الذين لعنهم الله فاصمهم و اعمي ابصارهم» (محمد /22-23)؛ آيا شما (منافقان) اگر از فرمان خدا و اطاعت قرآن روي بگردانيد، يا در زمين فساد و قطع رحم كنيد، باز هم اميد (نجات) داريد. همين منافقان هستند كه خدا آنها را لعن كرده، گوش و چشمشان را كر و كور گردانيده است.

صله ارحام در روايات

از آيات و روايات در مي يابيم كه صله ارحام واجب است و قطع آن از گناهان بزرگ شمرده مي شود.

قرآن در موارد مختلف، قاطع رحم را ملعون و از رحمت الهي دور شمرده است. امام سجاد(ع) فرمود: «... از همنشيني با كسي كه از خويشانش بريده است بپرهيز.»

امام صادق (ع) فرمود: از «خالقه» (1) بپرهيزيد؛ زيرا انسان را نابود مي سازد. راوي پرسيد: «خالقه» چيست؟ امام فرمود: قطع رحم.(2)

امام باقر(ع) مي فرمايد: رسول خدا(ص) فرمود: به حاضران و غايبان امتم و كساني كه هنوز به دنيا نيامده اند تا روز قيامت، سفارش مي كنم با خويشان خود بپيوندند، هر چند ميان ايشان به اندازه يك سال راه رفتن فاصله باشد. همانا صله ارحام از اموري است كه خداي متعال آن را بخشي از دين قرار داده است.(3)

طلحه بن زيد از امام صادق(ع) چنين نقل كرده است: مردي از قبيله «خثعم» خدمت رسول خدا(ص) رسيد و عرض كرد: برترين چيز در اسلام چيست؟ فرمود: ايمان به خداوند.

پرسيد: بعد از آن چيست؟

پاسخ داد: صله رحم.

عرض كرد: بعد از آن چيست؟

فرمود: امر به معروف و نهي از منكر.

پرسيد: مبغوض ترين اعمال نزد خداوند كدام است؟

پاسخ داد: براي خدا شريك قرار دادن.

عرض كرد: پس از آن كدام است؟

فرمود: قطع رابطه با خويشاوندان.

پرسيد: پس از آن چيست؟

پاسخ داد: به بديها دستور دادن و از خوبيها نهي كردن.(4)

ارزش پيوند با خويشان

پيامبر اكرم(ص) فرمود: كسي كه با جان و مال در راه صله رحم اقدام مي كند، خداوند متعال اجر صد شهيد در نامه اعمالش مي نويسد. و در برابر هر قدمي كه در اين راه بر مي دارد، چهل هزار حسنه برايش ثبت مي كند و چهل هزار گناه از او محو مي گرداند و او را چهل هزار درجه بالا مي برد؛ و مانند اين است كه صد سال با صبر و استقامت خداي را بندگي كرده است.(5)

پيامبر اكرم(ص) فرمود: ثواب صدقه ده برابر است و قرض هجده برابر و ارتباط با برادران ديني بيست برابر و پيوند با خويشان بيست و چهار برابر.(6)

علي بن ابي حمزه كه از اصحاب امام صادق و امام كاظم عليهماالسلام است مي گويد: از امام(ع) پرسيدم: مردي از سوي پدر و مادر و اقوام، حج عمره و نماز و روزه بجاي مي آورد و صدقه مي دهد. حكم آن چيست؟

امام (ع) فرمود: اشكالي ندارد. بلكه در قبال اين اعمالي كه براي آنها انجام مي دهد، دو پاداش دريافت مي كند.

1- پاداش اعمالي كه براي آنها انجام داده.

2- پاداش صله رحمي كه به اين وسيله تحقق بخشيده است.(7)

شناختن ارحام

پرسش اصلي در اين بحث اين است: ارحام و اقوام چه كساني هستند؛ پيوند با آنها چگونه بر قرار مي شود؛ و قطع رحم با چه كاري تحقق مي يابد؟

در مرحله بعد بايد معلوم كرد كه وظيفه ما در برابر برخي از اقوام چيست؟

در شرع مقدس اسلام معناي خاصي براي «ارحام» ذكر نشده و مراد از «ارحام» معناي «عرفي»(8) آن است؛ يعني مطلق نزديكان و بستگان. بنابراين خويشاوندان پدري و مادري را هر چند با چند واسطه باشد، شامل مي شود و فرزندان و خويشان آنها را نيز در برمي گيرد.(9)

برقراري پيوند

در اسلام براي چيزهايي كه سبب پيوند با خويشان مي گردد، حد خاصي تعيين نشده؛ بلكه به فهم عمومي بستگي دارد. در عادات و سنتهاي مردم، نزديك يا دور بودن بستگان تفاوت دارد. ممكن است عملي نسبت به يكي از نزديكان پيوند به شمار آيد، اما نسبت به ديگري كه نزديكتر است، قطع رابطه باشد. در موارد ترديد، بايد جانب احتياط را مراعات كرد تا مبادا مرتكب گناه كبيره قطع رحم شويم.

پيامبر گرامي اسلام(ص) مي فرمايد: «پيوند با خويشان را حفظ كنيد، هر چند با سلام كردن باشد.»(01)

كمترين چيزي كه به وسيله آن اين پيوند برقرار مي شود، رفت و آمد و سلام كردن است. اما در بعضي از موارد اكتفا به اين مقدار كافي نيست؛ براي مثال اگر يكي از اقوام فقير باشد و ديگري ثروتمند، صله رحم به وسيله كمك هاي مالي و دفع ضرر از آنها تحقق مي يابد؛ و اگر هيچ توجهي به مشكلات اقوام نداشته باشد؛ قطع رحم كرده است. در نتيجه تحقق صله رحم به اوضاع و احوال و موقعيت و زمان بستگي دارد.

هديه دادن، دلجويي كردن، ديد و بازديد، خودداري از آزار، تمسخر و تحقير نكردن، عيادت هنگام بيماري، شركت در مجالس شادي و غم، پذيرفتن دعوت در اعياد و ميهمانيها و هر كاري كه سبب مي شود مردم بگويند اينان ارتباط خانوادگي شايسته اي دارند، سبب تحقق صله رحم است.

قهر كردن، جواب سلام ندادن، ترش رويي، شركت نكردن در محافل، كمك نكردن در گرفتاريها، گله هاي نابه جا و امثال آن به قطع رحم و گسستن پيوند مي انجامد.

امام صادق(ع) مي فرمايد: پيوند با خويشان را هر چند با دادن ظرفي آب، حفظ كن. برترين چيزي كه اين پيوند را نگه مي دارد، خودداري از آزار بستگان است. صله رحم مرگ را به تأخير مي اندازد. محبوبيت به وجود مي آورد.(11)

نيكي به خويشان در مقابل بدي آنها

اگر چنانچه بعضي از اقوام قطع رابطه كنند، باز هم جدا شدن و قطع ارتباط با آنها جايز نيست.

اميرمؤمنان(ع) مي فرمايد: «صلوا ارحامكم و ان قطعوكم.»(21) با ارحام ارتباط داشته باشيد، هر چند آنها از شما بريده باشند.

مردي در محضر امام صادق(ع) از بستگانش شكوه كرد. حضرت فرمود: خشم خود را فرو ببر-و به آنها نيكي كن-

عرض كرد: آنها با من چنين و چنان مي كنند. (و رعايت حالم را نمي كنند) حضرت فرمود: آيا تو هم مي خواهي مثل آنها قطع رحم كني و به آنها احسان نكني؟! اگر چنين كني، خداوند متعال (در دنيا و آخرت) نظر لطفش را از شما برمي دارد.(31)

داود رقي مي گويد: خدمت امام صادق(ع) نشسته بودم. ناگاه فرمود: اي داود، روز پنج شنبه كه اعمال شما (شيعيان) بر من عرضه شد، در ميان كارهاي تو عملي مرا خوشحال كرد و آن اين بود كه تو نسبت به پسر عمويت صله رحم انجام دادي. همانا اين پيوند تو، در برابر قطع ارتباط او، سبب نزديك شدن مرگ اوست.

داود رقي مي گويد: پسر عمويي داشتم كه معاند و خبيث بود. متوجه شدم در گرفتاري و پريشاني است. پيش از آن كه به سوي مكه حركت كنم، مقداري پول برايش فرستادم تا زندگي اش تامين شود. چون به مدينه آمدم، امام صادق(ع) اين چنين مرا با خبر ساخت.(41)

آثار صله رحم

پيامبر گرامي اسلام(ص) و امامان معصوم عليهم السلام براي صله رحم آثار و فوايد بسيار ذكر كرده اند. بخشي از آن عبارت است از:

1- محبوبيت نزد خداوند.

2- بهره مند شدن از پشتيباني خداوند.

3- افزايش روزي.

4- طول عمر.

5- ورود به بهشت.

6- برطرف شدن فقر و بيچارگي.

7- آباد شدن شهرها.

8- آسان شدن حساب در قيامت و پاك شدن از گناه.

9- نجات از مرگهاي ناهنجار.

01- محبوبيت در خانواده و...

بعضي از رواياتي كه در آنها به اين آثار اشاره شده را در اينجا مي آوريم:

1- پيامبر گرامي اسلام(ص) فرمود: هر كس براي من يك چيز را ضمانت كند من براي او چهار چيز را ضمانت خواهم كرد. صله رحم انجام دهد. خداوند او را دوست دارد؛ روزي اش را توسعه مي دهد؛ عمرش را طولاني مي سازد و او را در بهشتي كه وعده داده وارد مي كند.(51)

2- پيامبر اسلام(ص) فرمود: صله رحم شهرها را آباد مي سازد و عمرها را طولاني مي كند، هر چند اهلش از نيكان نباشند.(61)

3- عبدالله بن طلحه مي گويد: از امام صادق(ع) شنيدم كه فرمود: شخصي خدمت پيامبر اكرم(ص) آمد و عرض كرد: خويشاني دارم كه من با آنها ارتباط دارم، ولي آنها مرا مي آزارند؛ قصد دارم از آنها جدا شوم.حضرت فرمود: هر كس تو را محروم ساخت، تو او را محروم نكن؛ هر كس از تو بريد و جدا شد، تو با او قطع رابطه نكن و هر كس به تو ستم كرد، عفوش كن. اگ چنين كردي، خداوند عزوجل پشتيبانت خواهد بود.(71)

امام صادق(ع) فرمود: صله رحم، خلق را نيكو، آدم را سخاوتمند و نفس را پاكيزه مي سازد.(81)

آن حضرت همچنين فرمود: صله رحم، مرگ را به تاخير مي اندازد؛ سبب دوستي در خانواده مي گردد؛ حساب قيامت را آسان مي كند و از گناهان آدمي مي كاهد. پس با خويشان خود پيوند برقرار كنيد و به برادرانتان نيكي كنيد، هر چند با خوب سلام كردن و جواب سلام دادن باشد.(91)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پي نوشتها:

1- خالقه از ريشه «خلق» به معناي كندن يا از ريشه بركندن است.

2- ترجمه اصول كافي، ج4، ص64.

3- گناهان كبيره، ج1، ص 164/اصول كافي، ج2، ص .120

4- وسايل الشيعه، شيخ حر عاملي، ج11، ص 396، حديث11.

5- وسائل الشيعه، ج6، ص 286، صله الرحم و قطيعتها، سيدحسن طاهري خرم آبادي، ص 97.

6- وسائل الشيعه، ج11، ص 645.

7- صله الرحم و قطيعتها، ص 4.4

8- عرفي، يعني فهم عمومي و عرف يعني مردم، يا عموم مردم، يا فهم عموم مردم.

9- جمعي از علما و فقهاي بزرگوار چون شيخ طوسي(ره) در كتاب خلاف و مبسوط و ابن ادريس در سرائر، علامه مجلسي در بحارالانوار و... اين نظريه را اختيار كرده اند. شهيد ثاني (زين الدين العاملي 911-569ه ق) مي فرمايد: اصحاب در اين كه مراد از قرابت و ارحام چه كساني است؟ نظرهاي مختلفي دارند. چون در شناخت آن نص و روايت خاصي وارد نشده است، ولي اكثر اصحاب معتقدند كه شناخت ارحام و اقارب بستگي به نظر عرف دارد. (صله الرحم و قطيعتها، ص 85)

01- بحارالانوار، ج47، ص 1.11

11- صله الرحم و قطيعتها، ص .48

21- وسائل الشيعه، ج11، ص .75

31- ترجمه اصول كافي، ج4، ص .48

41- بحارالانوار، ج 74، ص .93

15 و 61- همان، ص .94

71- همان، ص .100

81- همان، ص .114

91- همان، ص 49.

لیست نظرات
*
*
*
*
   
ارسال شده در 1394/04/25 توسط d.m از
0 0

سلام.خیلی جالب بود.ممنون حاجی آقا.خداقوت